Vincent van Gogh blijft de sterrenkundige gemoederen bezighouden. Volgens Zuid-Koreaanse astronomen is zijn beroemde schilderij 'De Sterrennacht' een natuurgetrouwe weergave van het firmament boven Saint-Rémy-de-Provence aan het begin van de avond van 22 juli 1889. Je moet er wel wat fantasie voor hebben.
Astronomen hebben de onhebbelijke gewoonte om zich werkelijk overal mee te bemoeien. Of het nu gaat om het Bijbelverhaal over de Ster van Bethlehem of over spijkerschriftteksten op Babylonische kleitabletten - er is altijd wel een creatieve sterrenkundige die het mysterie kan verklaren met behulp van posities en bewegingen van hemellichamen.
Vaak is dat natuurlijk terecht: het prehistorische bouwwerk Stonehenge in Zuid-Engeland is daadwerkelijk 'uitgericht' op de opkomst- en ondergangsposities van de zon op de langste en de kortste dag van het jaar, en in oude Maya-geschriften zijn kalenderberekeningen gevonden die gebaseerd zijn op de zichtbaarheid van de planeet Venus.
Maar het gaat ook vaak mis, en dan lijkt het alsof een fantasierijke astronoom (of een pseudowetenschapper) aan een sterrenkundige Rorschachtest wordt blootgesteld. En ja, net zoals je in elke onregelmatige inktvlek wel een vlinder of een boom kunt herkennen, zo lijkt een verzameling stippen al snel op een stukje sterrenhemel.
Duizenden jaren oude reliëfs zouden dan bijvoorbeeld het 'bewijs' vormen voor het bestaan van een nog onbekende planeet in ons zonnestelsel. De piramiden van Egypte zouden een gespiegelde weergave zijn van de drie gordelsterren in het sterrenbeeld Orion. Er is zelfs wel geopperd dat de posities van een aantal grote Middeleeuwse Franse kathedralen, op honderden kilometers afstand van elkaar, samen een 'plattegrond' zouden vormen van het sterrenbeeld Maagd, als eerbetoon aan de maagd Maria.
OK, met de schilderijen van Van Gogh is het in veel gevallen wat minder vergezocht. Eén schilderij ('Sterrennacht boven de Rhône') toont overduidelijk het sterrenbeeld Grote Beer, en op andere doeken heeft Vincent de opkomende Volle Maan of een samenstand van de maansikkel en de planeet Venus vrij natuurgetrouw weergegeven. Maar dat de heldere sterren in 'De Sterrennacht' samen de vrij onopvallende sterrenhoop de Hyaden in het sterrenbeeld Stier moeten voorstellen, zoals de Koreanen beweren, wil er bij mij niet in.
In de periode waarin het schilderij werd gemaakt, stond de zeer opvallende planeet Venus ongeveer in de Hyaden, en die is enorm veel helderder dan de 'gewone' sterren. Venus is op het schilderij niet als zodanig terug te vinden. De bekende spiraalvormige wervels op het doek kennen ook geen tegenhanger aan de nachtelijke hemel. En bovendien klopt er niets van de afmetingen boven het landschap (de Hyaden vormen in werkelijkheid maar een vrij klein groepje), terwijl Van Gogh daar bij zijn weergave van de Grote Beer juist zorgvuldig mee omsprong.
Zet die sterren in het hypnotiserende schilderij in een wat andere onderlinge configuratie, en je zou er met gemak weer een ander sterrenbeeld in hebben kunnen herkennen (en datzelfde geldt natuurlijk voor de Egyptische piramides en voor de Franse kathedralen).
Jammer genoeg halen dit soort berichten wel altijd het nieuws, en dan meestal zonder de nodige kritische kanttekeningen. Dat doet de wetenschap geen goed. Het lijkt me beter als sterrenkundigen (en, toegegeven, vaak ook 'amateurwetenschappers') wat voorzichtiger zijn met het de wereld in slingeren van zeer speculatieve ideeën, zeker als het om een heel ander vakgebied gaat.
Laat de interpretatie van Van Gogh nou in eerste instantie maar over aan kunsthistorici. De kosmos heeft zelf genoeg raadsels om je vingers aan te branden.